Backend, sistem tasarımı, PostgreSQL, Redis, Laravel ve AI-destekli mühendislik üzerine Türkçe notlar ve geliştirici araçları.https://sade.dev/tr-TRhttps://sade.dev/tr/notes/serverless-gecis-karari/https://sade.dev/tr/notes/serverless-gecis-karari/FaaS'a geçmeden önce: cold-start gecikmesinin gerçek maliyeti, vendor lock-in riski ve serverless'ın hangi iş yüklerinde kazandırdığı.Sat, 11 Jul 2026 00:00:00 GMTserverlessarchitecturecloudNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/bff-backend-for-frontend/https://sade.dev/tr/notes/bff-backend-for-frontend/Mobil ve web için ayrı API katmanları: tek API'yi her istemciye uydurmanın gizli maliyeti ve BFF'in ne zaman gerçekten gerektiği.Sat, 04 Jul 2026 00:00:00 GMTarchitectureapibffNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/senkron-mu-asenkron-mu/https://sade.dev/tr/notes/senkron-mu-asenkron-mu/Bir işi HTTP isteğiyle anında mı yapmalı, kuyruğa mı atmalı? Yanıt süresi, hata toleransı ve tutarlılık üzerinden karar çizgisi.Sat, 27 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitecturequeueasyncapiNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/transactional-outbox-dual-write-ve-idempotent-tuketim/https://sade.dev/tr/systems/transactional-outbox-dual-write-ve-idempotent-tuketim/Veritabanına yazıp event'i kuyruğa düşürememe: dual-write'ı outbox'la kapatmak, doğan at-least-once tekrarını idempotent tüketimle bastırmak ve alanı şifrelemek.Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitecturemessagingidempotencyreliabilitysecuritySysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/event-driven-mimari-ne-zaman/https://sade.dev/tr/notes/event-driven-mimari-ne-zaman/Event'lerle gevşek bağ kurmanın bedeli: kazandırdığı esneklik ile sistem akışını takip edilemez hale getirme riski arasındaki denge.Sat, 20 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitectureevent-drivenmessagingNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/cok-kumeli-gitops-sifir-statik-yetki/https://sade.dev/tr/systems/cok-kumeli-gitops-sifir-statik-yetki/Uzun ömürlü kubeconfig ya da token olmadan çok kümeli GitOps. SPIFFE ID’ler, SPIRE’ın bastığı kısa ömürlü SVID’ler, trust-domain federasyonu — kurma sırası ve her adımın maliyeti.Sat, 20 Jun 2026 00:00:00 GMTkubernetesgitopsspiffesecurityarchitectureSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/ebpf-ile-gpu-finops/https://sade.dev/tr/systems/ebpf-ile-gpu-finops/GPU harcaması neden cgroup ve cAdvisor metriklerine görünmez, ve eBPF chargeback için GPU zamanını ve belleğini ekiplere nasıl atfeder — ve CUDA sınırındaki, DCGM’in kapatması gereken dürüst limit.Sat, 20 Jun 2026 00:00:00 GMTebpfgpufinopsobservabilitykubernetesSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/dead-letter-kuyrugunu-guvenle-replay-etmek/https://sade.dev/tr/notes/dead-letter-kuyrugunu-guvenle-replay-etmek/Kesinti sırasında DLQ doldu, geri istiyorsun. Naif replay kuyruğu yeniden zehirler ya da yan etkileri ikinci kez tetikler. Güvenli şekil: reset, dry-run, önce sandbox, select.Fri, 19 Jun 2026 00:00:00 GMTqueuedead-letter-queuereliabilityoperationsarchitectureNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/polyglot-kuyrukta-dagitik-izleme/https://sade.dev/tr/systems/polyglot-kuyrukta-dagitik-izleme/Bir mesaj PHP, Go ve Python arasında donmuş bir envelope üzerinden geçiyor. Yolculuğunu tek bir OpenTelemetry trace’ine çevirmek — yeni alan ve çekirdek bağımlılığı olmadan — ve dürüst sınırı.Fri, 19 Jun 2026 00:00:00 GMTopentelemetryobservabilitydistributed-tracingmessagingarchitectureSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/semayi-kuyrugun-kenarinda-dogrulamak/https://sade.dev/tr/notes/semayi-kuyrugun-kenarinda-dogrulamak/Bir mesajın data'sı, kuyruğun kontrol etmeyeceği tipsiz bir sözleşmedir. Onu kenarda doğrula — üretici tarafında yayınlamadan önce, tüketici tarafında güvenlik ağı olarak.Thu, 18 Jun 2026 00:00:00 GMTqueueschemareliabilityarchitectureNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/mimari-kararlar-curur/https://sade.dev/tr/journal/mimari-kararlar-curur/Bir wiki'ye yazılmış mimari karar bir dilektir. Zorlayamadığın sınırlar sessizce aşınır — diyagram kodla örtüşmeyi bırakana dek. Kuralı çalıştırılabilir yapThu, 18 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitecturegovernanceopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/idempotency-ayni-mesaj-iki-kez/https://sade.dev/tr/notes/idempotency-ayni-mesaj-iki-kez/At-least-once teslimat, bir handler'ın aynı mesajı iki kez göreceği anlamına gelir. Idempotency anahtarı, nereden geldiği ve çökmeden sağ çıkan dedupeWed, 17 Jun 2026 00:00:00 GMTqueuereliabilityarchitectureasyncNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/ai-darbogazi-kaldirmadi/https://sade.dev/tr/journal/ai-darbogazi-kaldirmadi/Ucuz kod üretimi, review/entegrasyon/doğrulama yetişemiyorsa çıktıyı artırmaz. Darboğaz yalnızca aşağı kayar — ve asıl iş artık oradaWed, 17 Jun 2026 00:00:00 GMTai-workflowproductivityopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/kararsiz-testler-ve-determinizm/https://sade.dev/tr/journal/kararsiz-testler-ve-determinizm/AI test yazmayı neredeyse bedava yaptı, kararsız süitler patladı. Retry ve quarantine neden bir koşu bandı ve kararsızlığı deterministik olarak ne yakalarWed, 17 Jun 2026 00:00:00 GMTtestingciaiqualityJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/sema-evrimi-sozlesmeyi-kirmadan/https://sade.dev/tr/journal/sema-evrimi-sozlesmeyi-kirmadan/Bir mesajın data şekli, servisler arası bir sözleşmedir ve onu atomik değiştiremezsin. Kural: additive güvenli, kırıcı değişiklik yeni bir kimlik ister — ve önce tüketiciler yükseltirWed, 17 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitectureschemaqueueopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/katmanli-mimari-mi-clean-architecture-mi/https://sade.dev/tr/journal/katmanli-mimari-mi-clean-architecture-mi/Klasik katmanlı yapı çoğu projeye yeterken neden soyutlama katmanlarında boğuluyoruz; Clean Architecture gerçekten ne zaman değer katar.Sat, 13 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitectureclean-architecturesimplicityopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/vibe-coding-ile-production/https://sade.dev/tr/journal/vibe-coding-ile-production/Vibe coding bir ilk sürümün maliyetini düşürür, yanlış olmanın maliyetini değil. O fatura build'de değil, production'da çıkar — ve onu kimin elinde çıkardığına bağlıdır.Sat, 13 Jun 2026 00:00:00 GMTai-workflowvibe-codingproductionarchitectureopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/ileride-lazim-olur-kodunun-faturasi/https://sade.dev/tr/journal/ileride-lazim-olur-kodunun-faturasi/YAGNI'yi pratikte uygulamak: bugün gerekmeyen esnekliği eklemenin bakım, okunabilirlik ve hata yüzeyi olarak geri ödenen bedeli.Sat, 06 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitecturesimplicitydecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/ardisik-numara-uretiminde-race-condition-ve-gap/https://sade.dev/tr/systems/ardisik-numara-uretiminde-race-condition-ve-gap/Yasal olarak ardışık ve boşluksuz numaraları paralel worker'larla üretmek: race condition ile gap'i birlikte çözen JIT rezervasyon kalıbı.Wed, 03 Jun 2026 00:00:00 GMTarchitectureproductionconcurrencyqueueidempotencySysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/mikroservise-ne-zaman-gecerim/https://sade.dev/tr/journal/mikroservise-ne-zaman-gecerim/Monolitten dağıtık mimariye geçişi haklı çıkaran ölçülmüş sinyaller — ve geçiş için henüz erken olduğunu söyleyen yaygın yanlış gerekçeler.Sat, 30 May 2026 00:00:00 GMTarchitecturemicroservicesdecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/gitflow-mu-github-flow-mu/https://sade.dev/tr/journal/gitflow-mu-github-flow-mu/Branch stratejisi seçimini ürün modeli, sürüm sayısı ve deploy ritmine göre yapmanın pratik kriterleri — ve iki modelin yanlış yerde nasıl kırıldığı.Sat, 23 May 2026 00:00:00 GMTgitworkflowbranchingdecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/projelere-neden-moduler-monolit-ile-basliyorum/https://sade.dev/tr/journal/projelere-neden-moduler-monolit-ile-basliyorum/Mikroservislere atlamadan önce tek deploy edilebilir bir uygulamada net modül sınırları kurmanın gerekçesi — ve bu kararı ne zaman bıraktığım.Sat, 23 May 2026 00:00:00 GMTarchitecturemodular-monolithdecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/trunk-based-ne-zaman-geciyorum/https://sade.dev/tr/journal/trunk-based-ne-zaman-geciyorum/Yüksek frekanslı deploy yapan ekiplerde release branch'lerinin neden kırıldığı ve trunk-based'in ne kadarının disiplin olduğu — geçtiğim ve geçmediğim eşikler.Sat, 23 May 2026 00:00:00 GMTgitworkflowdeploydecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/veri-yogunluklu-sistemler-kirilma-noktalari/https://sade.dev/tr/systems/veri-yogunluklu-sistemler-kirilma-noktalari/Veri yükü arttıkça boring mimari nerede kırılır? Working set, read replica, partitioning, yazma yükü ve ayrı veri katmanı — sıralı kırılma noktaları ve her birinin maliyeti.Wed, 20 May 2026 00:00:00 GMTpostgresqlarchitectureproductionscalingreplicationSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/neden-boring-architecture/https://sade.dev/tr/journal/neden-boring-architecture/Yeni teknoloji peşinde koşmak yerine kanıtlanmış aletleri seçmenin pragmatik gerekçesi. Bu bir korkaklık değil, bir bütçe kararı.Fri, 15 May 2026 00:00:00 GMTarchitecturedecisionsopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/shared-redis-namespace-izolasyonu/https://sade.dev/tr/notes/shared-redis-namespace-izolasyonu/Tek bir Redis instance birden çok proje arasında paylaşılırken key collision ve TTL kazalarından korunmak için kullandığım örüntü.Tue, 12 May 2026 00:00:00 GMTredisproductionarchitectureNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/journal/ai-assisted-engineering-workflow/https://sade.dev/tr/journal/ai-assisted-engineering-workflow/Claude Code ve benzeri ajanları üretim kodunda güvenle kullanmak için takip ettiğim yedi kural — bir alaycı değil, bir disiplin manifestosu.Sun, 10 May 2026 00:00:00 GMTai-workflowproductivityopinionJournalinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/pgbackrest-postgresql-backup-stratejisi/https://sade.dev/tr/notes/pgbackrest-postgresql-backup-stratejisi/pg_dump tek başına yedek değil. pgBackRest ile PITR destekli, sıkıştırılmış, doğrulanabilir yedek mimarisi.Fri, 08 May 2026 00:00:00 GMTpostgresqlbackupproductionpgbackrestNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/laravel-queue-production-yavaslama/https://sade.dev/tr/notes/laravel-queue-production-yavaslama/Laravel queue işçileri yerelde mükemmel, production'da yavaş. Geliştiricilerin gözden kaçırdığı en yaygın beş neden.Sun, 03 May 2026 00:00:00 GMTlaravelqueueproductionredisNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/tek-vps-coklu-proje-mimarisi/https://sade.dev/tr/systems/tek-vps-coklu-proje-mimarisi/Bir VPS, birden fazla bağımsız uygulama. Kubernetes yerine bilinçli minimalizm: kullanıcı izolasyonu, ayrı PHP-FPM pool, paylaşılan PostgreSQL/Redis, sade deploy.Thu, 30 Apr 2026 00:00:00 GMTvpsarchitecturenginxpostgresqlredisSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/nginx-php-fpm-pool-ayrimi/https://sade.dev/tr/notes/nginx-php-fpm-pool-ayrimi/Aynı VPS üzerinde birden fazla PHP uygulaması çalıştırırken, tek bir PHP-FPM pool yerine uygulama başına ayrı pool tanımlamanın somut faydaları.Sun, 26 Apr 2026 00:00:00 GMTnginxphp-fpmproductionvpsNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/systems/laravel-production-stack/https://sade.dev/tr/systems/laravel-production-stack/Nginx + PHP-FPM + Redis + PostgreSQL + Supervisor + Horizon ile production-grade bir Laravel kurulumu. Her bileşenin işi ve değiştirildiğinde ne kaybedileceği.Wed, 22 Apr 2026 00:00:00 GMTlaravelphpproductionarchitectureSysteminfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)https://sade.dev/tr/notes/pgbouncer-auth-query/https://sade.dev/tr/notes/pgbouncer-auth-query/pgBouncer kullanırken `userlist.txt` yerine `auth_query` ile dinamik kullanıcı doğrulamasının pratik yapılandırması.Sun, 19 Apr 2026 00:00:00 GMTpostgresqlpgbouncerproductionNoteinfo@muhammetsafak.com.tr (Muhammet Şafak)